Właściciele domów jednorodzinnych korzystający ze zwolnienia z części opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi podlegają weryfikacji ze strony samorządów. Akcje kontrolne nasilają się w okresie późnego lata i jesieni, kiedy w ogrodach powstaje najwięcej resztek roślinnych, liści i skoszonej trawy.
Poszczególne gminy wyznaczają własne harmonogramy inspekcji posesji – przykładowo gmina Brańsk zaplanowała działania od sierpnia do października, a gmina Sawin prowadzi je w drugim i trzecim kwartale 2026 roku. Czynności sprawdzające realizują wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast lub upoważnieni pracownicy urzędów i funkcjonariusze straży gminnych, którzy mają prawo wejść na teren prywatnej nieruchomości w godzinach od 6:00 do 22:00 po okazaniu imiennego upoważnienia i legitymacji.
Weryfikacji podlega nie tylko fizyczna obecność skrzyni kompostowej, lecz także jej bieżące użytkowanie. Urzędnicy sprawdzają, czy kompostownik nie został postawiony wyłącznie dla pozoru oraz czy gromadzone są w nim rzeczywiste bioodpady, takie jak obierki owoców i warzyw, fusy, zwiędłe rośliny, drobne gałęzie czy skorupki jaj, zgodnie z lokalnym regulaminem czystości. Podczas inspekcji sporządza się protokół z oględzin, a część samorządów wykonuje również dokumentację fotograficzną stanu faktycznego urządzenia.
Przesłanki odebrania zwolnienia i odpowiedzialność za wykroczenie
Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach przewiduje odebranie zniżki w trzech przypadkach: gdy na posesji brakuje zadeklarowanego kompostownika, gdy urządzenie istnieje, lecz bioodpady nie są w nim przetwarzane, a także w razie uniemożliwienia przeprowadzenia kontroli przez właściciela działki.
W takich okolicznościach organ wydaje decyzję administracyjną o utracie prawa do ulgi od pierwszego dnia miesiąca, w którym stwierdzono nieprawidłowości, zobowiązując mieszkańca do dopłaty różnicy do pełnej stawki opłaty śmieciowej. Ponowne ubieganie się o obniżenie rachunków staje się możliwe najwcześniej po upływie sześciu miesięcy od momentu, w którym decyzja stała się ostateczna, i wymaga złożenia nowej deklaracji odpadowej.
Utrata preferencyjnej stawki nie wyczerpuje konsekwencji prawnych wynikających z podania nieprawdziwych danych. Zgodnie z przepisami ustawy zadeklarowanie posiadania kompostownika lub kompostowania bioodpadów wbrew stanowi faktycznemu wyczerpuje znamiona wykroczenia. W sprawach tego typu orzekają sądy powszechne lub uprawnione organy na zasadach ogólnych Kodeksu wykroczeń, co oznacza możliwość wymierzenia kary grzywny w granicach od 20 do 5000 zł. Zmiana sposobu zagospodarowania odpadów bądź likwidacja kompostownika nakłada na właściciela obowiązek samodzielnego zgłoszenia korekty deklaracji w urzędzie gminy przed wszczęciem procedury kontrolnej.