Gromadzenie gotówki w warunkach domowych pozostaje w Polsce w pełni legalne, a przepisy prawa nie wyznaczają limitu środków pieniężnych, jakie osoba fizyczna może przechowywać poza instytucjami bankowymi.
Problem natury prawno-podatkowej pojawia się w chwili wydatkowania tych sum na dobra o znacznej wartości, w tym nieruchomości, pojazdy mechaniczne czy inwestycje budowlane, jeżeli poniesione koszty przewyższają dochody wykazane w dotychczasowych rozliczeniach. Zgodnie z rozdziałem 5a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, a w szczególności art. 25b, fiskus weryfikuje pokrycie wydatków oraz zgromadzonego mienia w ujawnionych źródłach finansowania. Powstała nadwyżka, której podatnik nie potrafi udokumentować, zostaje zakwalifikowana jako przychód nieznajdujący pokrycia, podlegający na mocy art. 25e sankcyjnemu, zryczałtowanemu podatkowi w wysokości 75 proc. podstawy opodatkowania, wymierzanemu w drodze decyzji administracyjnej.
Rygorystyczna stawka 75 proc. nie dotyczy całkowitego majątku ani całej kwoty zrealizowanej transakcji, lecz wyłącznie kwoty stanowiącej nieudokumentowaną różnicę. W sytuacji, gdy podatnik przeznacza na zakup mienia 180 tys. zł, wykazując legalne pochodzenie 130 tys. zł, postępowanie podatkowe skupia się wyłącznie na brakujących 50 tys. zł, od których należność wynosi 37,5 tys. zł. Prawodawstwo nie ustanawia sztywnego progu kwotowego uruchamiającego automatyczną weryfikację, a organy skarbowe oceniają dysproporcję pomiędzy historycznymi deklaracjami podatkowymi i kosztami bieżącego utrzymania a wartością nowo nabytego mienia. Co istotne, wpłata banknotów na konto bankowe nie legalizuje kapitału, a jedynie zmienia formę jego przechowywania.
Rozkład ciężaru dowodu, przedawnienie i zasady dokumentowania majątku
Jednym z najważniejszych elementów procedury kontrolnej w sprawach o dochody nieujawnione jest przerzucenie ciężaru dowodu. Na podstawie art. 25g ustawy o PIT obowiązek wykazania, że wydatki pokryto ze środków uprzednio opodatkowanych lub wolnych od podatku, spoczywa bezpośrednio na podatniku, chyba że dane wynikają z urzędowych rejestrów publicznych. Wiarygodnym potwierdzeniem legalności kapitału mogą być archiwalne zeznania roczne, akty notarialne ze zbycia majątku, umowy pożyczek, dokumenty spadkowe, potwierdzenia prawidłowo zgłoszonych darowizn oraz wyciągi bankowe rejestrujące systematyczne wypłaty gotówki w przeszłości. Pochodzenie zgromadzonych wartości musi być możliwe do sprecyzowania pod względem tytułu prawnego, kwoty oraz przedziału czasowego.
Ustawa uwzględnia specyfikę wieloletniego odkładania gotówki w sytuacjach, gdy zobowiązania podatkowe dotyczące dawnych przychodów uległy przedawnieniu, a pełna dokumentacja nie przetrwała. W takich okolicznościach dopuszcza się uprawdopodobnienie faktu uzyskania kapitału, jednak przedstawiony ciąg zdarzeń finansowych musi zachowywać spójność i realność życiową.
Istotnym wyjątkiem od 75-procentowej sankcji jest art. 25g ust. 7, przewidujący, że jeśli w trakcie kontroli celno-skarbowej uda się ustalić rzeczywiste źródło pochodzenia kapitału, środki podlegają opodatkowaniu na zasadach właściwych dla danej kategorii przychodu wraz z odsetkami za zwłokę, zamiast rygorystycznego ryczałtu od źródeł nieujawnionych. Z tego względu przygotowanie historii finansowej przed realizacją dużych zakupów za gotówkę jest podstawowym warunkiem ochrony przed decyzją wymiarową.