Creative Commons Attribution 4.0
W Jedwabnem odbyły się oficjalne uroczystości upamiętniające 85. rocznicę mordu żydowskich mieszkańców, które zorganizowano pod pomnikiem w miejscu dawnej stodoły. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele ambasady Izraela oraz Stanów Zjednoczonych, marszałkini Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska, marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty oraz minister Wojciech Kolarski z Kancelarii Prezydenta RP Karola Nawrockiego.
Zgodnie z formułą zaproponowaną przez organizatorów – naczelnego rabina Polski Michaela Schudricha oraz zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie – rezygnowano z oficjalnych przemówień politycznych. Międzywyznaniową modlitwę za zmarłych odmówili rabin Schudrich, ksiądz Wojciech Lemański oraz pastor Michał Jabłoński z Kościoła ewangelicko-reformowanego, po czym odczytano nazwiska ofiar. Na uroczystościach nie pojawili się przedstawiciele lokalnego samorządu ani burmistrz Jedwabnego. Bezpieczeństwa w promieniu pół kilometra pilnowało ponad stu policjantów oraz funkcjonariusze Służby Ochrony Państwa, Mosadu i Secret Service, a w rejonie wprowadzono zakaz lotów dronami.
Historyczne podłoże uroczystości opiera się na śledztwie Instytutu Pamięci Narodowej, który ustalił, że 10 lipca 1941 roku w Jedwabnem grupa co najmniej 40 polskich mieszkańców z inspiracji umundurowanych Niemców zamordowała minimum 340 żydowskich sąsiadów, spalając ich żywcem w stodole. Śledztwo umorzono w 2003 roku z braku dodatkowych dowodów, a prace ekshumacyjne z 2001 roku wstrzymał ówczesny minister sprawiedliwości Lech Kaczyński na wniosek strony żydowskiej, powołującej się na tradycje religijne. Przed uroczystościami ambasador USA Tom Rose opublikował oświadczenie o treści:
„Jedwabne było wyjątkiem, a nie regułą w okupowanej przez nazistów Polsce. (…) naziści próbowali uczynić cały naród współwinnym mordu na Żydach. (…) należy do ofiar – nie do morderców ani do tych, którzy wciąż próbują ich usprawiedliwiać lub bronić”
Kontrmanifestacja Grzegorza Brauna i środowisk prawicowych
W bezpośrednim sąsiedztwie oficjalnych obchodów, na działce należącej do Fundacji Osuchowa, europoseł Grzegorz Braun oraz poseł Konfederacji Korony Polskiej Włodzimierz Skalik zorganizowali wydarzenie alternatywne. Jego uczestnicy kwestionowali ustalenia historyczne dotyczące udziału Polaków w zbrodni, domagając się wznowienia ekshumacji. Na terenie posesji wzniesiono ponadpięciometrowy krzyż i wmurowano tablicę z napisem o „rosyjsko-żydowskim sowietyzmie”, a sam Braun publicznie żądał aresztowania i ekshumacji naczelnego rabina Polski, nazywając go „szachrajem”.
W ramach wydarzenia zorganizowano prelekcje, w których uczestniczył m.in. redaktor naczelny pisma „Najwyższy Czas” Tomasz Sommer, oraz otwarto wystawę planszową „Pięciu twórców kłamstwa jedwabieńskiego”, na której umieszczono wizerunki Michaela Schudricha, Jana Tomasza Grossa oraz byłych prezydentów: Aleksandra Kwaśniewskiego, Lecha Kaczyńskiego i Bronisława Komorowskiego. Z drugiej strony pomnika analogiczne spotkanie negujące rolę Polaków w mordzie zorganizowały środowiska skupione wokół publicysty Wojciecha Sumlińskiego.
Działania te wywołały oburzenie osób uczestniczących w państwowych obchodach. Jedna z obecnych na miejscu kobiet w emocjonalny sposób podsumowała zachowanie kontrmanifestantów:
„Jestem załamana. Nie wiedziałam, że będzie tu tyle szumowiny. Polska brunatnieje”.
Do zaistniałego sporu historycznego odnieśli się również obecni na oficjalnych uroczystościach politycy. Marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty podkreślił bezwzględną konieczność zachowania prawdy historycznej:
„historii nie można zakłamywać. Żadnej, bez względu na to, czy to jest zbrodnia wołyńska, czy popełniona w Jedwabnem”
Z kolei minister Wojciech Kolarski, reprezentujący głowę państwa, oficjalnie odciął się od haseł i zgromadzeń organizowanych przez środowiska prawicowe na działkach przylegających do obelisku.