Organy nadzoru budowlanego dysponują uprawnieniem do przeprowadzenia kontroli obiektu budowlanego lub lokalu bez konieczności wcześniejszego zawiadamiania właściciela oraz uzyskiwania nakazu sądowego.
Zgodnie z art. 81c Prawa budowlanego, inspektorzy posiadają prawo wstępu do nieruchomości przy uzasadnionym podejrzeniu naruszenia przepisów. Jednocześnie udaremnianie lub utrudnianie czynności służbowych stanowią przestępstwo kwalifikowane z art. 225 § 1 Kodeksu karnego, zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.
Mechanizm pouczeń, odpowiedzialność właściciela oraz koszty legalizacji
Zgodnie z nowelizacją Prawa budowlanego z 4 grudnia 2025 roku, która weszła w życie 7 stycznia 2026 roku, do przepisów wprowadzono instytucję pouczenia, określaną jako art. 51a. Rozwiązanie to umożliwia wyznaczenie 60-dniowego terminu na usunięcie stwierdzonych uchybień, jednak stosowane jest wyłącznie w sytuacjach, gdy roboty budowlane prowadzono w sposób istotnie odbiegający od wydanego pozwolenia lub zatwierdzonego projektu.
W przypadku prac realizowanych bez jakiegokolwiek zgłoszenia, roboty są wstrzymywane natychmiastowo. Odpowiedzialność administracyjną za nielegalne przebudowy, zgodnie z art. 51 ustawy, ponosi aktualny właściciel nieruchomości, niezależnie od faktu, czy sam wykonał dany remont.
Przepisy przewidują również uproszczoną procedurę legalizacji samowoli budowlanych mających 10 lub 20 lat, co wymaga przedstawienia ekspertyzy potwierdzającej bezpieczeństwo użytkowania lokalu, podczas gdy standardowa procedura legalizacyjna wraz z dokumentacją techniczną i opłatami administracyjnymi generuje koszty rzędu kilkunastu tysięcy złotych.
