Obrót gotówkowy w Polsce oraz w pozostałych krajach Unii Europejskiej podlega systematycznemu ograniczaniu poprzez nakładanie się czterech niezależnych mechanizmów prawnych.
Pierwszym elementem jest unijne rozporządzenie AMLR, przyjęte przez Radę Unii Europejskiej i Parlament Europejski w ramach pakietu przepisów antykorupcyjnych. Wprowadza ono jednolity dla całej Wspólnoty limit płatności gotówkowych w wysokości 10 000 euro (około 43 000 złotych) dla transakcji, w których jedną ze stron jest przedsiębiorca. Pełne stosowanie tych przepisów rozpocznie się w 2027 roku. Wyłączeniu podlegają wyłącznie okazjonalne czynności zawierane bezpośrednio pomiędzy osobami prywatnymi.
Drugi filar tych samych przepisów unijnych wyznacza niższy próg, usytuowany na poziomie 3000 euro (około 13 000 złotych), dedykowany dla podmiotów prowadzących handel dobrami luksusowymi o podwyższonym ryzyku. Sprzedawcy biżuterii, zegarków, dzieł sztuki oraz dealerzy samochodowi zyskują status instytucji obowiązanych. Nakłada to na nich wymóg legitymowania klientów, weryfikacji tożsamości na podstawie dowodu osobistego, archiwizowania danych osobowych kupujących oraz raportowania operacji w przypadku powzięcia jakichkolwiek podejrzeń.
Krajowe mechanizmy nadzoru i konsekwencje podatkowe
Równolegle do norm unijnych w Polsce funkcjonują autonomiczne systemy nadzoru finansowego. Ustawa z 1 marca 2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nakłada na banki i instytucje finansowe obowiązek automatycznego zgłaszania do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) każdej operacji gotówkowej przekraczającej równowartość 15 000 euro (w połowie 2026 roku stanowiącej równowartość około 65–70 tysięcy złotych). Automatyzm wynikający z kwoty nie stanowi jedynej ścieżki raportowania. Artykuł 74 wspomnianej ustawy obliguje instytucje do przekazania danych o każdej transakcji uznanej za podejrzaną, bez względu na jej realną wartość finansową.
Algorytmy monitorujące od 2025 roku badają nie tylko pojedyncze wpłaty, ale również sumy transakcji zrealizowanych w krótkich odstępach czasu. Praktyka dzielenia dużych kwot na mniejsze części w celu uniknięcia progu raportowania, określana terminem smurfingu, jest natychmiast identyfikowana przez systemy i skutkuje czasowym zablokowaniem środków na rachunku przez bank na 24 godziny, a na wniosek prokuratora na 72 godziny lub dłużej.
Odrębny, czwarty mechanizm reguluje ustawa Prawo przedsiębiorców. Wprowadza ona limit w rozliczeniach między firmami (B2B) na poziomie 15 000 złotych brutto. Przekroczenie tego progu przy płatności gotówkowej nie jest bezpośrednio zakazane, lecz pozbawia przedsiębiorcę możliwości zaliczenia wydatku do kosztów uzyskania przychodu. Samo zarejestrowanie transakcji przez GIIF stanowi rutynową procedurę kontrolną. Ryzyko finansowe pojawia się w momencie przekazania dokumentacji do Krajowej Administracji Skarbowej.